Levač – demografska crna rupa!

gas-stiydeNa osnovu kompleksnih i modifikovanih indikatora, vršeno je poređenje, kako nerazvijenih lokalnih teritorijalnih jedinica međusobno tako i poređenje sa republičkim prosekom. Dati su osnovni ciljevi i strateške mere za razvoj naselja na ovim područjima, uz predlog aktiviranja i valorizovanja njihovih prostornih potencijala. Osnovna usmerenja u tom pravcu definisana su kroz strateška regionalna dokumenta Srbije i kroz regionalnu politiku Evropske unije.

Presudni uticaj na regionalni i urbani razvoj Srbije imala je ubrzana industrijalizacija posle Drugog svetskog rata. Velika populaciona razlika između gradova – opštinskih centara i ruralnih naselja, kao i snažni migracioni tokovi ka većim i razvijenijim industrijskim centrima doveli su do zaostajanja u razvoju seoskih, brdsko-planinskih i pograničnih područja, što je kumulativno dovelo do sve većeg jaza i stvaranja razvijenih i nerazvijenih područja Srbije, u ekonomskom i demografskom smislu.

Regionalna polarizovanost same Srbije na razvijeno beogradsko područje i područje severno od Save i Dunava, s jedne, i južno, nerazvijeno područje, s druge strane, nije se tokom decije bitnije promenilo ili bar ublažilo. Nerazvijene opštine u Srbiji, a kakva je i opština Rekovac, su u skoro konstantnom neravnopravnom ekonomskom položaju u odnosu na ostali deo prostora Srbije još od 1960-ih godina.
Broj stanovnika u rekovačkoj opštini se skoro prepolovio, kada poredimo 1971. godinu i poslednji popis iz 2012. godine. Opština Rekovac kao ekonomski-nerazvijena opština čiji je dohodak ispod polovine republičkog proseka, još spada u demografski ugrožene opštine jer je smanjenje stanovništa veće od 40%, a nezaposlenost prebacuje 50%.

U periodu od 1981-2002. godine, Babušnica, Gadžin Han, Medveđa, Crna Trava i Rekovac beleže intenizvno smanjenje broja stanovnika za više od 30%. Prema procenama za 2014. godinu, prosečna prosečna godišnja stopa rasta za period od 2006-2014. godina biće pozitivna samo za grad Novi Pazar i opštine Preševo, Tutin i Bujanovac.1503304_527571790693957_1005112576_n

U poslednjem tridesetogodišnjem periodu centar je prosečno porastao za 150.8 indeksnih poena (najizrazitije su rasli manji centri – Babušnica, Svrljig, Vlasotince, Krupanj, ali i Novi Pazar, dok se broj stanovnika najviše smanjio u Crnoj Travi, zatim Rekovcu, Gadžinom Hanu, Žagubici, a neznatno i u Novoj Crnji i Sečnju).

Promene u obimu i prostornom razmeštaju stanovništva u Levču je posledica kontinurianih negativnih demografskih trendova a u vezi sa prirodnom i migracionom komponentom demografskog razvoja.
Sve manje stanovnika u Levču

U Levču stopa nataliteta opada već dugi niz decenija, dok stopa mortaliteta raste usled povećanja prosečne starosti stanovništva. Prosečna godišnja stopa nataliteta smanjena je u periodu od 1975-2008. godina sa 16 na 8,1‰ (prosek za Republiku Srbiju 9,4‰), dok je prosečna godišnja stopa mortaliteta povećana sa 9,8 na 17,3 ‰. (prosek za Republiku Srbiju 14‰).

Levčani su, u nadi da će živeti bolje, masovno hrlili u inostranstvo. Proces iseljavanja stanovništva iz levačkih sela tzv. nedevoljno razvijenih krajeva je započeo veoma davno na šta ukazuju prosečne godišnje stope migracionih salda nerzavijenih opština za period 1961-1971. godina. Da tragedija bude veća, broj stanovnika nerazvijenih područja prosečno se godišnje smanjuje deset puta više od republičkog proseka.
Kao indikatori procesa demografskog starenja analizirani su prosečna starost stanovništva i koeficijenti zavisnosti između starosnih grupa stanovništva (koeficijent zavisnosti starih; koeficijent mladih i koeficijent ukupne starosne zavisnosti).

Devastirana preduzeća i neuspešne privatizacije
U prvoj dekadi XXI veka pad dohotka, pored opštih posledica negativnog poslovanja u našoj zemlji, uzrokovan je, takođe, i osipanjem stručnog kadra, smanjenim ili potpuno odsutnim investicijama, postepenim ekonomskim ,,propadanjem“ preduzeća (čitaj: Fabrika kablova Rekovac, Kupres, vinarija „Levač“, hotel „Levač“) i nerešenim pravno-imovinskim odnosima u započetom procesu privatizacije, dotrajalošću opreme i sl. Ovi procesi ponajviše su pogodili srce države, a Rekovac je kao posledica svih nedaća postao kost u grlu Srbije.

Veliki broj radnika u Levču posao je izgubio početkom 2000. godine, što je znatno povećao procenat nezaposlenih u rekovačkoj opštini, koji raste iz godine u godinu, prosečnom stopom od 1,6% sa visokim udelom dugoročno nezaposlenih, mladih i nestručnih lica. Ispostaviće se da će u 2014. godini najviše radnika biti zaposleno u institucijama koje se finansiraju iz budžeta Republike Srbije, dok će u neposrednoj proizvodnji biti usposlen zanemravljiv broj radnika.
Funkcijski procesi u Levču kao nerazvijenom području

Na razvoj levačkog prostora utiču upravo one funkcije koje su u njegovim selima razvijene u delatnostima kojima se većinom stanovništvo bavi. Na osnovu strukture aktivnog stanovništva po sekotrima delatnosti, dobijamo predstavu o tome koji su sektori bili odlučujući u razvoju/zaostajanju. Međutim, treba imati u vidu da nije samo struktura aktivnih stanovnika uticala na funkcionalnu određenost Levča kao naseljene teritorije i njen stepen razvoja, već i „sveukupnost delovanja geografskog položaja, u slučaju Rekovca udaljenost od glavnih saobraćajnih veza, i društveno-ekonomskih uslova“.

Život na selu – prednost ili nedostatak?
Osnovni uslov razvoja seoskih naselja u Levču je poznavanje regionalnih osobenosti i lokalnih potencijala i područja. Pri planiranju seoskih prostora moraju se uvažiti principi koji se odnose ne samo na zadržavanje stanovništva na selu, modernizaciju poljoprivrede i razvoj drugih kompatibilnih delatnosti, nego i na bolje opremanje naselja objektima privrede, infrastrukture i javnih službi. Da bi se to postiglo moraju se maksimalno iskoristiti lokalne mogućnosti pojedinih teritorija (sela), i – uz očuvanje ambijentalnih i kulturnih vrednosti, kao i prirodnih vrednosti i zaštite okoline – obezbediti održivi razvoj.

Ideja da se Levač pokrene razvojem seoskog turizma ostao je u senci iluzorne predstave sa nedovoljnim smeštajnim kapacitetima i nedostajućim strategijama. Brdsko i planinsko područje Centralne Srbije nameće turizam kao alternativnu delatnost u seoskim naseljima sa nepovoljnim uslovima za bavljenje poljoprivredom ili u deindustrijalizovanim gradskim naseljima sa otežanim uslovima za pokretanje razvoja drugih privrednih delatnosti. Preduslov za razvoj seoskih naselja je bolje saobraćajno povezivanje ruralnih i urbanih područja.

Brdsko i planinsko područje Centralne Srbije namećeturizam kao alternativnu delatnost u seoskim naseljima sa nepovoljnimuslovima za bavljenje poljoprivredom ili u deindustrijalizovanim gradskim naseljima sa otežanim uslovima za pokretanje razvoja drugih privrednih delatnosti. Preduslov za razvoj seoskih naselja je bolje saobraćajno povezivanje između ruralnih i urbanih područja.

Screenshot_1

Napomena: Prema popisu iz 2011. godine Rekovac je imao 1.740 popisanih stanovnika.

Levač je poslednjih trideset godina kao odsečen od ostatka Srbije. Karakterišu ga oskudni privredni, infrastrukturni i kadrovski resursi, demografsko pražnjenje i nizak životni standard stanovništva.
Rekovac nije usamljen slučaj, tu je još 36 opština/gradova, koja prema definisanim kriterijumima i indikatorima (demografskim, ekonomskim i funkcijskim) potvrđuju činjenice nerazvijenosti, jer pokazuju nepovoljnije vrednosti pod prosečnih vrednosti za Republiku Srbije.

Mere za razvoj Levča (čitaj: nerazvijenog područja) vezuje se za definisanje ciljeva i strateških dokumenata Srbije i regionalne politike Evropske unije. Njihovu osnovu čini decentralizacija sa teritorijalnom organizovanošću Republike Srbije u skladu sa evropskim principima, kao i davanje posebne važnosti regionima i njihovim nadležnostima. Sa demografskom aspekta dalje planske mere koje se odnose na zaustavljanje depopulacija, posebno na ruralnom prostoru kao što je Levač.

Kao primeri oporavka od nerazvijenosti, daju se studije po princpitu razvoja seoskih naselja, organizacija sistema naselja zajednica naselja na nivou lokalne samouprave, kao i rešavanje odnosa između Rekovca kao središta opštine i svih sela koje ulaze u sastav opštine, smatraju se jednim od primarnih zadataka u uspostavljanju razvoja.

DEJAN MIHAJLOVIĆ, master ekonomista

Share

Napišite komentar

fifteen − fourteen =